A Universidade Pontificia de Salamanca (UPSA) desenvolveu unha aplicación para dispositivos móbiles que pretende axudar aos estudantes que teñen dificultades relacionadas coa audición na aula. A través desta aplicación, denominada Integrad@s, o profesor pódese comunicar co alumno por medio dunha tableta dixital ou un teléfono móbil. Para dar clase, utiliza un micrófono que transmite as súas palabras e a app transcríbeas en tempo real, facilitando o seguimento das explicacións por parte dos estudantes ao visualizar de forma escrita a expresión oral do profesor. Na actualidade, un grupo de profesores avalía a súa funcionalidade.

A aplicación, destinada á adaptación da contorna educativa, está pensada para nenos e mozos que padezan unha perda auditiva entre leve e moderada, o que se coñece como hipoacusia. 'Estes alumnos adoitan sufrir fatiga atencional ao ter que realizar un gran esforzo para comprender o que di o profesor, por iso é polo que sexa fácil que deixen de prestar atención e perdan tanto o interese como a oportunidade de adquirir unha adecuada aprendizaxe', explican a DiCYT Luz María Fernández e María Paz de Blas, investigadoras da Facultade de Educación da UPSA e responsables deste proxecto.

Ao longo do pasado curso pasado e co apoio do profesor e investigador da Facultade de Informática da UPSA José Antonio de la Varga deseñouse unha aplicación para dispositivos con sistema operativo Android que permite interactuar por Bluetooth. O proxecto enmarcouse dentro do Club Universitario de Innovación desta institución académica, e contou coa participación dos alumnos Mariano García, Carlota Estefanía Martín e María Martín.

A app que deseñaron ten dúas interfaces, unha para o estudante e outra para o profesor, e configúrase con dous sistemas de alertas, un emocional e un cognitivo. As alertas emocionais posibilitan a interacción entre profesor e alumno co obxectivo de facilitar reforzos ás tarefas adecuadamente completadas ou ás adquisicións de conceptos correctamente interiorizados e tamén realizar as correccións oportunas no seu caso. As alertas cognitivas están deseñadas para a transmisión da información de contido teórico e para a organización de exercicios prácticos para a consolidación das aprendizaxes adquiridas. O docente e o alumno teñen a opción de acceder aos contidos específicos de cada tema a través de iconas diferenciadas para cada unha das materias.

En calquera caso, o aspecto máis útil é a transcrición da exposición oral do profesor que se realiza de maneira automática, en tempo real. As palabras do profesor son recollidas por un micrófono e aparecen transcritas en texto na pantalla do móbil ou da tableta do neno con discapacidade auditiva, o que supón un importante reforzo para tentar captar a maior cantidade de información posible e evitar a fatiga atencional.

Comprensión lectora
'Sabemos que nestes nenos prodúcese un déficit na comprensión lectora, presentan dificultades semánticas e sintácticas, así como dificultades na discriminación auditiva fonolóxica, derivados da perda ou dificultade na audición', apunta Luz María Fernández, 'isto repercute negativamente en todas as materias, especialmente naquelas con alto contido de linguaxe oral e escrito, pero ao irse transcribindo o texto na aplicación, o alumno pode asociar os sons que capte á súa representación escrita'. Desta forma, Integrad@s estaría a contribuír a resolver un importante problema. A linguaxe escrita, á fin e ao cabo, transforma sons en letras (escritura) e letras en son (lingua oral).

Aínda que está especificamente pensada para este tipo de alumnos, a aplicación podería ser utilizada por toda a clase. 'A funcionalidade en si da aplicación debería exporse como un elemento máis na aula, con carácter integrador e inclusivo. Neste caso, poderiamos ter a aplicación dispoñible para todos os alumnos, pero que sexa unicamente utilizada por aqueles que, por razón de dificultade ou discapacidade, a necesiten. É como os subtítulos en televisión; están dispoñibles para todo o mundo, pero só os utilizan algunhas persoas', sinala María Paz de Blas, que se incorporou este curso ao proxecto.

Así mesmo, os investigadores cren que a app podería ser apta para alumnos que teñen outro tipo de problemas distintos á audición, como o trastorno por déficit de atención con hiperactividade (TDAH).
Ademais, hai que ter en conta que os casos de hipoacusia leve moitas veces pasan desapercibidos. Pola contra, este sistema non sería adecuado para nenos que sufran unha xordeira total, posto que eles xa utilizan a linguaxe de signos e non poderían atender ás dúas cousas.

Probada en Porto Rico
As primeiras probas reais realizáronse en Porto Rico, no Colexio San Gabriel, un centro específico para persoas con discapacidade auditiva. Os membros do equipo psicopedagóxico deste centro teñen unha ampla experiencia e, tras probar Integrad@s, consideraron que a aplicación era moi adecuada, pero realizaron unha petición concreta de mellora: que o texto transcrito en tempo real quede almacenado, de maneira que os alumnos puidesen volver repasar o contido da clase.

A fase actual do proxecto, ademais de tratar de incorporar este tipo de melloras tecnolóxicas, ten como obxectivo fundamental seguir avaliando o sistema nunha contorna real, en concreto, nun centro salmantino con alumnos de 10 e 18 anos. 'Queremos ver se o neno adquire de maneira máis completa as informacións que transmite o profesor, á vez que mellora a atención e a súa comprensión lectora a través do acceso visual ao léxico', apunta Luz María Fernández.

O seguimento é continuo e os profesores que colaboran levan un rexistro de cada unha das sesións. Todo iso achegará moita información sobre a efectividade deste método, que trata de reforzar a educación inclusiva, un modelo educativo que ten entre os seus principios 'que o medio debe adaptarse ao alumno e non ao revés'.

Se os resultados son positivos, pódese expor a implementación da aplicación noutros contextos e con outros colectivos, favorecendo o logro académico e polo tanto, a inclusión social.