O próximo xoves un mozo parapléxico erguerase da súa cadeira de rodas, camiñará e fará o saque de honra do mundial de fútbol de Brasil

Os atrasos en estadios e obras de infraestrutura do Mundial de Brasil, nada teñen que ver coa coidadosa planificación do proxecto que o científico Miguel Nicolelis estreará o 12 de xuño no estadio do Area Corinthians de Sao Paulo. O respectado neurólogo brasileiro presentará ante millóns de ollos de espectadores de todo o mundo unha tecnoloxía revolucionaria que podería transformar a vida de persoas con problemas para camiñar. Tras quince anos de investigación deseñou un exoesqueleto que permite a persoas con lesións medulares controlar as súas pernas co pensamento. A cerimonia de inauguración será a primeira demostración pública de que o enxeño funciona e un mozo parapléxico se erguerá da súa cadeira de rodas, camiñará e poñerá en xogo o primeiro balón que rode polo céspede.

«Queremos mostralo ao mundo durante un evento mundial, que a ciencia está a chegar ao momento en que poderemos deixar as cadeiras de rodas», declarou ao ABC, Nicolelis, profesor de neurobioloxía, enxeñaría biomédica, psicoloxía e neurociencia da Universidade de Duke, en Estados Unidos. «É un proxecto de rehabilitación e o Mundial será só unha mostra simbólica do que é esta tecnoloxía, que irá máis alá da presentación nesta cita tan importante para o fútbol,» di o científico.

Os primeiros pasos

Nicolelis anunciou o 28 de maio, que o proxecto alcanzou os seus obxectivos científicos, clínicos e tecnolóxicos e que presentará os resultados técnicos durante os próximos meses en revistas científicas. Segundo rexistros do proxecto, o primeiro paciente que camiñou co exoesqueleto fíxoo o 29 de abril, e nos días seguintes, os outros sete seleccionados deron unha media de 120 pasos cada un.

Pero Nicolelis calcula polo menos vinte anos para que a tecnoloxía estea dispoñible para o seu uso xeneralizado. «É un proxecto a longo prazo, de todo o noso equipo mundial, que irá desenvolvendo tecnoloxías complementarias,» apunta o investigador. O primeiro obxectivo é reducir o peso do exoesqueleto, dos actuais 70 quilos a 50 kg, e a longo prazo, a inclusión de brazos no equipo, que será adaptado para pacientes tetrapléxicos que están inmobilizados dende o colo cara a abaixo e non poden mover ningunha das súas extremidades. 

O proxecto «Andar de Nuevo» (The Walk Again Project), foi desenvolvido por Nicolelis con apoio do Goberno brasileiro e a colaboración da Universidade de Duke e institucións en Lausanne (Suíza), Berlín e Múnic (Alemaña), Natal e Sao Paulo (Brasil). Participan no proxecto preto de 156 científicos de 25 países. Pero a maior parte do proxecto, a fase clínica, foi desenvolvida e financiado en Brasil. O exoesqueleto chámase Brasil Santos Dumont, en homenaxe ao inventor brasileiro que é un dos ídolos de Nicolelis.

«A ciencia brasileira está a encabezar ese proxecto», recorda o investigador, orgulloso dun traballo que situou a Brasil nas principais revistas científicas do mundo. Nicolelis non só é un entusiasta do seu país, tamén o é da selección brasileira de fútbol e do Palmeiras, o seu equipo de corazón, ao que lle fai homenaxes mesmo na páxina web do seu laboratorio. De aí, que a presentación pública do seu enxeño sexa nun estadio de fútbol.

Oito voluntarios

O proxecto foi inicialmente financiado polo National Institutes of Health (NIH), de Estados Unidos, principal axencia mundial de investigación biomédica, que apoiou a primeira fase, a dos experimentos con animais. Primeiro con ratos e despois con primates non humanos. Foi en 2003 cando lograron que un mono puidese controlar co seu pensamento o movemento dunha man virtual. A tecnoloxía do investigador brasileiro non só permitiu ao mono controlar o movemento coa súa mente senón sentir a experiencia cando realizaba a actividade.

O obxectivo central deste consorcio internacional é desenvolver tecnoloxías baseadas no concepto da interface cerebro-máquina, que Nicolelis e o norteamericano John Chapin, introduciron na literatura científica hai 15 anos. Aínda que, en realidade, o traballo confirmará o resultado de 30 anos de estudo na área de neurociencia. 

Os afortunados que probaron o enxeño de Nicolelis son oito mozos brasileiros, entre 20 e 40 anos, que perderon a mobilidade e a sensibilidade nas pernas tras unha lesión medular. Un deles foi o elixido para xutar o primeiro balonazo do Mundial 2014. «Todos están listos e poderían facelo, pero só un entrará ese día en campo», di Nicolelis. Os seleccionados ensaiaron cos exoesqueletos todos os movementos que realizarán e mesmo fixeron probas nas que se reproducía o ambiente dun estadio cheo de xente, para saber como reaccionarían fronte a unha multitude. Eses pasos no terreo de xogo serán como os primeiros pasos do home na Lúa, «o noso paseo lunar do século XXI», asegura.

O paciente elixido usará o exoesqueleto controlado polo seu cerebro. A función do exoesqueleto é a de facer que o sistema nervioso do seu usuario, que perdeu a capacidade de transmitir ao cerebro as ordes de movementos das pernas, utilice, en vez da medula espiñal, un sistema de Interface Cerebro Máquina (ICM).

O ICM descodifica a actividade eléctrica das neuronas e convértea en sinais electrónicos dixitais que son comprendidos polo robot. Simplificando o proceso, a nova tecnoloxía permite que o cerebro dea a orde, un ordenador faga a conexión co robot, que anda, e leva con el o paciente. «O cerebro é inducido e asimila o exoesqueleto coma se fose parte do seu corpo», explica Nicolelis.

Misión «imposible»

O paciente tamén pode experimentar a sensación táctil, porque non abonda con poder golpear unha pelota, é necesario sentir a terra que se está a pisar. Por iso, o exoesqueleto usa unha «pel artificial» desenvolvida en Alemaña, leite callado de sensores, que se coloca na planta do pé do paciente. Un dos seus voluntarios díxolle a Nicolelis que se sentía ao utilizala coma se estivese a camiñar pola praia, tocando practicamente cos seus pés a fina area.

«Moitos dixeron que era unha Misión Imposible», chancea o brasileiro no seu Facebook sobre o vídeo dos primeiros pasos do robot, que ten como música de fondo a emocionante banda sonora da película homónima. Pero nada é imposible para Nicolelis e o seu equipo de científicos, que xa meteron o mellor gol do Mundial.