As neuroprótesis trazaron unha das liñas de investigación máis prometedoras para que pacientes de párkinson ou lesións medulares poidan evitar movementos involuntarios ou mesmo recuperar a autonomía malia non ter control sobre as súas pernas. É unha tecnoloxía madura froito de anos de colaboración entre neurólogos e investigadores en robótica.

En ensaios clínicos, moitos pacientes comprobaron xa o poder destes dispositivos; non obstante, non se ven na rúa. A estes pacientes avergonzaríalles saír a cear portando unha estrutura robótica.

Por suposto, somos seres sociais. Pero lonxe de ser un impedimento, estas reticencias son precisamente as que fixeron avanzar estas disciplinas ata lograr prototipos como o exoesqueleto téxtil presentado hai unhas semanas no hospital 12 de Outubro de Madrid, apenas unha manga negra de fibra con electrodos implantados no brazo que suprime os tremores e, sobre todo, é discreta.

"No grupo somos enxeñeiros, físicos e informáticos, e dende hai trece anos imos da man dos médicos. Temos varios proxectos nacionais e europeos, moitos deles xa consolidados. En particular, o tremor é unha liña na que levamos traballando máis de dez anos, di Eduardo Rocon de Lima, investigador no Centro de Automática e Robótica do CSIC-UPM.

Rocon de Lima foi galardoado en 2013 pola Real Academia de Enxeñaría co premio 'Juan López de Peñalver' ao enxeñeiro novo do ano polo seu traballo no desenvolvemento de robots flexibles.

"O primeiro prototipo que fixemos foi un exoesqueleto, unha especie de robot que a persoa viste. Era un sistema capaz de medir o tremor e, ao detectalo, suprimíao e ao mesmo tempo permitía o movemento voluntario. Se a persoa estaba a comer e o brazo lle empezaba a tremer, o robot suprimía o tremor pero a persoa aínda podía levarse a culler á boca". 

Unha marabilla que ninguén quixo lucir

O sistema, que empezou sendo metálico, "funcionaba, pero era moi voluminoso e, aínda que as persoas dicían que era unha marabilla, non solucionaba o seu problema", sinala Rocon de Lima dende o seu centro de investigación.

Genovevo Domínguez, un economista que sofre de párkinson, leva dous anos enrolado como voluntario no proxecto e comenta como o que agora consiste en "moitos cables por fóra, conectados a unha especie de luva negra, onde está mesturado o tecido cos cables, que che cobre ata a altura do antebrazo," antes requiría de "moitos máis cables, un sensor de marchas e ademais tiñamos que levar un casco na cabeza", que o paciente describe "como o que se poñen as mulleres para darse as mechas. Aí tiña 36 ou 38 cables metidos, máis outros no peito, no pulso e nos nocellos".

"Ese era o prototipo inicial -di Domínguez-, e foise reducindo ata ser unha cousa que se pode levar.

Juan Pablo Romero, o neurólogo que trata a Domínguez neste hospital madrileño, confirma que "un problema importante no tremor é a satisfacción persoal dos pacientes. Unha das cousas que máis lles preocupa é a vergoña que senten cando se ven incapacitados para tomar unha copa ou, no caso do párkinson, que se lles mova a man cando van camiñando", comenta o neurólogo.

Se a esa tesitura lle engadimos un remedio aparatoso, o conxunto supón chamar máis a atención sobre o problema, o cal complica as cousas.

"Dende que no CSIC crearon este prototipo téxtil, notamos que os pacientes se senten cómodos nas probas de usabilidade -confirma Romero-. Este proxecto vaise retroalimentar coas opinións dos pacientes. Temos que coñecer as súas necesidades reais porque, se non, quizais tratemos de controlar algo que nin lles molesta nin lles importa. Por iso facemos cuestionarios acerca das súas expectativas. Nós somos investigadores, pero non temos tremor". 

Grupos de pacientes proban os deseños

Agora xa non é necesario levar un casco de electrodos, senón que abonda un só conectado ao membro que se quere controlar, como demostra un pequeno círculo afeitado no antebrazo de Rocon, que segue ese precepto de non aplicar algo que non che aplicarías a ti mesmo. "Buscamos que sexa unha tecnoloxía implantada, como un marcapasos, que cho metes baixo a pel e ninguén se decata de que o tes," di este enxeñeiro.

A opinión dos pacientes sobre a estética ou practicidad do exoesqueleto en cada punto do seu desenvolvemento concretábase nunha parte do proxecto chamado 'deseño conceptual'.

"Selecciónase un grupo de pacientes de diferentes patoloxías que discuten entre eles en grupos de deseño participativo. Para eles, a parte estética é moi importante. Non queren que ninguén se decate que levan enriba un dispositivo que lles axuda a suprimir o tremor. De feito, moitas persoas con tremor adoitan ir coas mans suxeitas ás costas para que ninguén vexa que están a tremer". Os pacientes, recorda Rocon, dicíanlles que "na casa ben, porque coa miña familia non me importa levar un aparato así, pero non saio á rúa nin vou traballar con isto".

Os prototipos deséñanse nas instalacións que o Centro de Automática e Robótica ten aos arredores de Arganda del Rey, en Madrid, pero sempre se proban, por razóns obvias, nos hospitais. A colaboración é fluída con centros como o Hospital Nacional de Parapléjicos de Toledo, que prové aos proxectos de voluntarios con lesións medulares desexosos de colaborar.

Seguinte paso: aceptación da comunidade médica

Eduardo Rocon de Lima advirte que, unha vez convencidos os pacientes, dende un punto de vista tanto estético coma funcional o paso máis determinante para lograr unha implantación destes exoesqueletos é superar protocolos de validación clínica moi específicos que permitan aos médicos confiar nesta nova tecnoloxía.

"Do prototipo que temos agora a un comercial poden pasar dez anos. Este ano validarémolo cun grupo de 50 pacientes do 12 de Outubro, logo teremos outra análise multicéntrica con ao redor de 500 pacientes con diferentes patoloxías de América, Europa e Asia. Tampouco traballamos para que sexa un gold estándar, pero buscamos, polo menos, que teña aceptación da comunidade médica", destaca. 

Este grupo, que ademais do tremor ten liñas de investigación para lesionados medulares, ictus cerebral e parálise cerebral infantil, creou xa unha spin-off para poñer no mercado un esqueleto de rehabilitación de marcha dos membros inferiores. "Xa vendemos varias unidades a Estados Unidos, México e Xapón, aínda que non para rehabilitación de persoas, senón para centros de investigación".

O deseño estético será islandés

En canto ao exoesqueleto téxtil, están en proceso de transferir esta tecnoloxía a Össur, unha empresa islandesa punteira en enxeñaría biomédica. "Son os que fixeron as pernas de Oscar Pistorius, esas próteses que lle permiten correr," precisa Rocon de Lima.

En última instancia, son eles os que tomarán as decisións sobre a estética do produto, "seguramente moito mellor ca nós; somos un centro de investigación e a nosa función consiste en chegar ata o prototipo, é dicir, validar o concepto de supresión do tremor mediante estimulación aferente do cerebro".

Para el, un brasileiro que dende hai anos vive e investiga en España, os reparos estéticos dos pacientes cara aos prototipos que desenvolven -especialmente cara aos primeiros- resultan comprensibles, aínda que concede que teñen moito de cultural.

"Cambia moito de país a país. Aquí en Europa, cando alguén compra unha prótese dunha perna, intenta que sexa moi bonita e realmente pareza unha perna, ou leva pantalóns longos para que ninguén se decate, pero por exemplo, en Estados Unidos a xente preocúpase menos, ves xente con prótese en pantalón curto e mesmo prótese sen cobertura, como unha especie de pau. Aí a xente non valora tanto esa parte estética", conclúe.