De setembro fálase habitualmente como o mes de "a volta ao cole". Co verán chegando á súa fin e as vacacións estivais concluídas para a maioría, vólvense poñer en marcha as actividades propias da rutina diaria. É neste marco no que as organizacións responsables diso empezan a quentar motores e saldar os últimos detalles da variada oferta de programas socioculturais e formativos para as persoas maiores que existen no país. Por que, en setembro, tamén eles volven ás aulas.

O ano pasado matriculáronse nas universidades para maiores presentes en España máis de 50.000 persoas, e espérase que, para o curso que agora comeza, a participación a estes programas formativos sexa similar. A cifra multiplicouse significativamente nestes últimos anos, dado que hai dúas décadas, cando se iniciou a andaina destas ensinanzas, a cobertura estatal era inferior aos 3.000 alumnos.

Á oferta de formación universitaria, ademais, únenselle iniciativas como as Aulas de Terceira Idade, centros onde se programan todo tipo de actividades socioculturais e de formación permanente, así como os múltiples cursos e talleres para o colectivo sénior que poñen en marcha dende institucións públicas ata asociacións ou organizacións no. Precisamente, pola variada oferta existente e a disparidade de organismos que as promoven, é moi difícil extraer datos fiables que dean unha idea da implantación destas iniciativas no país. Non obstante, o Libro Branco do Envellecemento Activo, editado polo Imserso no ano 2010, apunta a que a participación en actividades de aprendizaxe, nese período, roldaba o 9% entre a poboación maior de 65 anos. Deles, a maior parte participaba en cursos de educación non formal e, mesmo, destaca o documento, "un 14,4% dos maiores declaraba continuar a súa formación de forma autodidacta".

Que un de cada dez maiores participe nalgunha actividade formativa é, non obstante, unha cifra modesta. E éo porque, a pesar de que o INE estima que unha de cada catro persoas maiores de 64 anos ten algunha dificultade para realizar as actividades básicas da vida diaria (entendido como tal alimentarse, asearse, vestirse ou levantarse e deitarse) -e, polo tanto, tampouco parece probable que vaia participar en actividades formativas-, o certo é que aínda hai unha masa de potenciais usuarios que, a teor dos datos, non se interesa por estas iniciativas.

O Libro Branco do Envellecemento Activo pon o acento, neste sentido, nunha enquisa realizada en 2006 polo Imserso, que concluía que só un 3,5% dos maiores preguntados coñecía e utilizaba a oferta de actividades formativas existentes para eles (cursos, talleres e universidades); mentres que o 55,3% os coñecía pero non os utilizaba; e o 39% dos enquisados afirmaba non os coñecer. Un "escaso interese" que os autores do documento cren que podería vir motivado "por factores de comunicación, por defectos da oferta, ou ben por ambas as dúas cousas á vez".

A presidenta da Asociación Estatal de Programas Universitarios para Maiores (Aepum), Concha Bru, destaca, ao respecto, que "a demanda creceu exponencialmente" no que a estudos en universidades para maiores se refire, pero sostén que, "aínda con todo, é necesario seguir realizando campañas de difusión e información para que moita máis xente maior se incorpore a programas formativos, sexan no ámbito universitario ou fose del".

A mellor vía para o envellecemento activo

Pero, por que é tan importante fomentar a participación nestas actividades? que poden achegar ao colectivo sénior? Para empezar, ninguén discute xa hoxe en día que a participación en actividades sociais e culturais é unha das mellores formas de alcanzar un envellecemento saudable e unha oportunidade inmellorable para que o colectivo se manteña activo na sociedade despois da xubilación.

Non en van, os programas de formación para maiores "incrementan o coñecemento e a cultura, pero ademais melloran a súa autoestima, a súa capacidade de memoria e flexibilidade cognitiva, reducen a exclusión tecnolóxica (mediante a formación e o uso das TIC), permiten a inclusión social ao crear novos lazos de amizade entre persoas que viron reducido o seu grupo de amigos e círculos sociais e laborais por cuestións de idade (xubilados, viúvos...) e facilitan mediante a formación e o desenvolvemento de novas destrezas e habilidades, a reincorporación á sociedade de persoas que volven sentirse útiles, e que mediante accións de voluntariado ou programas e proxectos de aprendizaxe colaboradora, desenvolven accións que non imaxinaban podían levar a cabo", explica Concha Bru.

Unha idea que comparte o secretario xeral da Confederación Española de Aulas de Terceira Idade (Ceate), José Luis Jordana Laguna, quen resalta que as aulas son "un medio eficaz de promover as persoas maiores, potenciando e desenvolvendo as súas capacidades, habilidades e destrezas como persoas e como colectivo social,".

Pero, ademais de todo iso, estudar é unha das actividades máis recomendadas polos expertos para manter san un cerebro que envellece. "Demostrouse que os adultos que exercitan o cerebro experimentan unha menor deterioración cognitiva ou se atrasa a súa aparición. Manter a mente activa con diversas actividades ten un efecto directo sobre o cerebro: aumenta a plasticidade neuronal e a capacidade das nosas neuronas para estar conectadas unhas con outras. Nese sentido, realizar actividades educativas e de formación permite aos maiores seguir sendo mentalmente activos, explica o doutor Guillermo García Ribas, coordinador do Grupo de Estudo de Conduta e Demencias da Sociedade Española de Neuroloxía (SEN). Nesta liña, o especialista indica que "ao cerebro o que máis lle gusta son as actividades novidosas, que lle sorprendan, que o saquemos da nosa rutina, que lle presentemos novidades inesperadas e divertidas, novos retos e novas emocións". O doutor García Ribas, ademais, apela á oportunidade de socialización destas actividades e recorda que "a comunicación con outras persoas é unha das actividades máis enriquecedoras que hai, xa que nos supón un reto para facernos entender, saber escoitar e planificar o que un vai dicir".

Cambia o perfil do alumno

En paralelo ao incremento de participantes en actividades socioculturais ou formativas especialmente deseñadas para maiores, produciuse un cambio no perfil das persoas que se suman a elas. Así, aínda que tradicionalmente eran as mulleres as que en maior medida acudían a talleres e cursos, os homes empezan a gañar terreo. Por exemplo, Concha Bru destaca que nalgunhas universidades e comunidades autónomas a presenza de homes é xa tan importante como a das mulleres, algo impensable hai unha década, cando copaban as aulas alumnas de entre 65 e 75 anos sen estudos universitarios -e mesmo sen estudos previos de grao medio-, que querían acceder por primeira vez á universidade. Agora, non obstante, a presidenta de Aepum afirma que crecemos en alumnado recén prexubilado (produto de EREs e as prexubilacións impostas ou non) e tamén se notou a importancia destes estudos e o seu impacto en materia de envellecemento saudable, o que animou moitos maiores de 75 e 80 anos a incorporarse ás aulas ou a permanecer nelas,".

"Outro dato moi interesante é que aos Programas Universitarios para Persoas Maiores (PUPM) cada vez se incorpora xente máis formada, que xa cursou estudos de diplomaturas e licenciaturas universitarias e que busca nos PUPM a formación continua, o reciclarse, especializarse en campos de coñecemento e materias que lle atraen ou non domina, e mesmo o formarse para desenvolver investigacións ou participar en proxectos e iniciativas de participación cidadá e aprendizaxe colaboradora", explica Bru. Un novo perfil que, como confirma a presidenta de Aepum, "require novas esixencias educativas e metodolóxicas aos PUPM, os cales veñen adaptándose ás devanditas demandas, e iso o poden facer dende a incorporación de investigacións e desenvolvementos pedagóxicos e metodolóxicos concretos nos que a innovación educativa e a calidade son básicos".

Máis apoio e difusión

A Concha Bru, non obstante, preocúpalle que a crise paralice o desenvolvemento destas actividades. "Á perda de poder adquisitivo das persoas en xeral e dos maiores e xubilados en especial que se matriculan nos PUPM súmase, o incremento das taxas das universidades, a redución de bolsas e axudas a este alumnado e os posibles recortes de ofertas dos programas universitarios ante o nulo financiamento e apoio que se recibe para estes ao non se tratar de estudos oficiais", lamenta.
Por iso, Xordana Lagoa afánase tamén en chamar a atención de "as administracións públicas, organizacións de maiores e medios de comunicación, con apoio das redes sociais e das novas tecnoloxías da información" para que promovan "as actividades de formación en canto a educación formal e académica refírese (arte, historia, literatura, humanidades, etcétera), pero sobre todo que impulsen o envellecemento activo e solidario, a participación activa dos maiores por medio do voluntariado en todas as súas frontes de acción (social, cultural, ambiental, educativo, económico, relixioso, de desenvolvemento comunitario, internacional...), o que necesariamente require unha información e educación non formal baseada no diálogo e a motivación e unha metodoloxía adaptada á realidade físico-psíquico-social das persoas maiores".