A tecnoloxía desvela que senten as persoas con discapacidade intelectual

• Investigadores do IRD crean unha base de datos para recoñecer as súas emocións a partir de patróns de sinais fisiolóxgicas

Laia Valls sorrí. Sorrí durante todo o tempo que duran as entrevistas para esta reportaxe. Pero non é posible dilucidar se está contenta, nerviosa, ou quizá tensa; a súa discapacidade intelectual impídelle expresar o seu estado de ánimo e dificulta recoñecelo. Aínda que, para ser exactos, habería que dicir que non é posible identificar como sente a primeira ollada, pero si se se conecta á plataforma de actividades Armoni provista dunha diadema e dunha pulseira cheas de sensores.

Porque grazas a unha combinación de dispositivos wearables e do software e algoritmos desenvolvidos polos investigadores do Instituto de Robótica para a Dependencia (IRD), xa é posible obxetivar o estado anímico das persoas con discapacidade intelectual grave.

Logrouse no marco do proxecto AutonoMe que impulsa a Fundación Ave María de Sitges –que ofrece atención especializada a adultos con discapacidade intelectual– a través do IRD, galardoado cun premio á innovación social de Obra Social “La Caixa”.

“O proxecto nace da vontade de querer saber de maneira obxectiva o estado anímico de persoas que non poden expresalo por si mesmas ou que nin sequera teñen conciencia del, porque se trata dunha información valiosa para mellorar o seu benestar e a súa calidade de vida, para mellorar as súas terapias e personalizalas para que lles gusten máis e sexan máis efectivas”, explica o director de investigación do IRD, Joan Oliver.

“O problema é que estas persoas non só non poden expresar as súas emocións senón que para elas non serven as ferramentas de axuda que se usan con outras, como o software de recoñecemento facial, así que pensamos que a solución era mirar na súa mente e no seu corpo os sinais fisiolóxicos que emite o seu estado de ánimo, porque sabemos pola bibliografía que cada emoción vai asociada a uns patróns fisiolóxicos”, detalla Jainendra Shukla, investigador en robótica que participa no proxecto.

O hándicap era que non existían eses patróns en persoas con discapacidade intelectual, de modo que a primeira tarefa dos investigadores do IRD foi elaboralos combinando información externa –expresión facial, seguimento da mirada, información subxectiva dos terapeutas que coñecen á persoa– con información interna –ritmo cardíaco, actividade electrodermal e cerebral– dalgúns dos residentes da Fundación Ave Maria mentres se lles provocaba diferentes emocións intensas, positivas e negativas.

“Durante o experimento dábanlles un doce para comer e gravábanse os sinais que emitía o seu cerebro, a súa respiración, a temperatura da súa pel, a súa expresión facial e corporal. para estudar o patrón desa emoción positiva; e tamén se lles quitaba algún obxecto que apreciasen moito para gravar o patrón correspondente a unha emoción negativa”, ejemplifica Shukla.

Con toda esa información e a obtida noutros experimentos mediados con terapeutas que interpretaban o seu estado de ánimo, os investigadores elaboraron MuDERI, unha base de datos multimodal para o recoñecemento das emocións entre persoas con discapacidade intelectual, na que se sistematizou e etiquetou cada estado anímico a partir dos patróns de sinais fisiolóxicos constatados nos experimentos.

“Unha vez elaborados estes patróns, o segundo reto foi tomar en tempo real os sinais do estado de ánimo dos usuarios da plataforma de actividades Armoni para cruzalas con MuDERI, identificar como sente, e adaptar automaticamente a actividade proposta”, apunta Oliver. E salienta que o máis difícil foi recoller en tempo real a actividade electrodermal, para o que desenvolveron un algoritmo mil veces máis rápido que o que había ata agora, o do Instituto Tecnolóxico de Massachusetts (MIT).

A actividade electrodermal –que agora recollen cunha pulseira e uns sensores nos dedos pero pronto se recollerán mediante un reloxo máis cómodo de levar– permite determinar a intensidade da emoción, pero non se esta é positiva ou negativa. Isto determínase a partir da actividade cerebral que rexistra a diadema con 16 polos que se axusta na cabeza do usuario, analizando as áreas do cerebro máis excitadas. E toda esta información compleméntase cos datos do dispositivo que segue a mirada para avaliar a capacidade de atención e coas expresións que rexistra unha cámara.

“En función de todos estes parámetros o software recoñece o estado de ánimo do usuario e a partir diso podemos desenvolver algoritmos que modifiquen as actividades que se lle están ofrecendo ou que lancen mensaxes para chamar a súa atención se pola mirada vemos que está distraído”, comenta Oliver.

Nunha primeira fase, o IRD vinculou o proxecto AutonoMe á plataforma dixital Armoni, que dispón dunha batería de actividades, de imaxes e sons para a estimulación cognitiva e ten a vantaxe de rexistrar todo o que fai cada persoa para ver a súa evolución cognitiva e emocional no tempo, ademais de permitir personalizar e adaptar as tarefas ás posibilidades de cada usuario. Inclúe uns test para avaliar á persoa en once dominios cognitivos, como atención, fluencia verbal, coordinación visomotora, memoria verbal a curto e longo prazo...

Pero a intención é implementar o sistema de recoñecemento de emocións tamén noutros dispositivos cos que traballan a estimulación dos residentes na Fundación Ave Maria, como os robots Nave ou Pepper. Ao mesmo tempo, e en colaboración co Instituto de Investigación Biomédica de Bellvitge (Idibell) están inmersos nun proceso de validación clínica da eficacia de Armoni como ferramenta terapéutica a nivel cognitivo.