Unha tese desenvolve diversas tecnoloxías para mellorar a comunicación de persoas dependentes

O investigador do Departamento de Enxeñaría Eléctrica da Escola de Enxeñarías Industriais da Universidade de Valladolid (Uva) Miguel Gómez Ramírez de Verger, defendeu hoxe a súa tese doutoral titulada 'Aplicación de Tecnoloxías Asistenciais para o aumento da capacidade de comunicación en persoas afectadas de trastorno neuromotor', un traballo que foi dirixido polos profesores do mesmo Departamento Jesús Anxo Pisano Alonso e Daniel Moríñigo Sotelo. O traballo desenvolveuse na División de Enxeñaría Biomédica da Fundación CIDAUT, que achegou o seu apoio económico e material, así como a colaboración do seu persoal.

Segundo explica Miguel Gómez, o trastorno neuromotor 'é un conxunto de manifestacións que teñen a súa orixe nunha lesión cerebral. Trátase dunha afectación que orixina unha falta de comunicación entre a actividade cerebral e o movemento dos músculos, e que se dá por exemplo en casos de parálise cerebral, ictus, derrame cerebral ou espiña bífida'.

A psicomotricidade está intimamente relacionada coa comunicación destas persoas, posto que hai unha serie de músculos implicados que se ven afectados. Por iso, o obxectivo da tese foi a xeración e uso de tecnoloxías e servizos destinados a paliar as distintas manifestacións físicas do trastorno neuromotor, diferenciadas segundo a severidade da afectación motora nos usuarios.

En concreto, o investigador aplicou métodos de Enxeñaría que permiten o uso da tecnoloxía por parte destas persoas con necesidades especiais, tratando de manter unha premisa fundamental, 'ha de ser accesible, tanto en termos de deseño dos seus interfaces de usuario (hardware e software) como en termos de custo de adquisición, operación e mantemento, é dicir, que tamén sexa alcanzable', subliña.

Tres bloques

A tese estrutúrase en tres bloques fundamentais de acordo cos requisitos impostos polas manifestacións físicas do trastorno neuromotor que padecen os potenciais usuarios destas tecnoloxías.

En primeiro lugar, traballouse con usuarios nos que a afectación motora das extremidades dos membros superiores é moderada. Neste caso, traballouse con dispositivos móbiles 'que se erixen como a alternativa máis accesible para estes usuarios'. En particular, seleccionouse o sistema operativo Android pola súa ampla cota de mercado e a súa orientación Open Source (Código Aberto) para o deseño e implementación de Sistemas Alternativos e Aumentativos de Comunicación (SAAC). En concreto, aproveitáronse tanto as formas de interacción das pantallas táctiles como a conexión de pulsadores adaptados, así como a potencia das bases de datos SQLite para a creación e xestión de taboleiros de comunicación baseados no uso de pictogramas.

No caso dos usuarios cunha maior severidade da afectación do trastorno neuromotor sobre as extremidades, realizáronse SAAC que inclúen técnicas que empregan xestos baseados en movementos oculares, movementos cefálicos ou outro tipo de sinais biomédicos como ondas electroencefalográficas (EEG) ou Electromiografía (EMG). Neste apartado tamén se describe o posible uso de tecnoloxías propias do sector dos videoxogos, tendo en conta a súa dispoñibilidade e o seu baixo custo, 'o que posibilita o seu acceso a unha ampla variedade de economías familiares'.

Os resultados obtidos mostran que é posible o manexo destes dispositivos por parte das persoas afectadas de trastorno neuromotor, aínda que é necesario un forte adestramento. Así mesmo, a tese describe unha exhaustiva e metodolóxica recompilación de requisitos dos usuarios e dos seus coidadores, co fin de que se poidan crear ferramentas tecnolóxicas 'capaces de ser empregadas fóra das contornas de grupos de investigación e, por tanto, capaces de ser operadas e mantidas sen a intervención de técnicos cualificados en instrumentación e na interpretación e adquisición de sinais', explica Miguel Gómez.

Probas en centros educativos de Valladolid e ASPACE

Como detalla o investigador, o traballo xorde dunha necesidade observada nun colexio de Valladolid, en concreto 'nun alumno con parálise cerebral que se comunicaba a través dun sistema bastante complexo e cunha elevada taxa de fallos'. 'Decidimos investigar neste sentido e observamos que había pouca literatura nesta materia, que estaba máis enfocada a temas de envellecemento activo e vida saudable e non tanto á infancia', lembra.

Así, o traballo de campo realizouse con persoas afectadas de diversos centros educativos da cidade e de ASPACE Valladolid (Asociación de Pais e Titores de Persoas con Parálise Cerebral e afíns de Valladolid). O proxecto presentouse ao VII Fondo IKEA Colabora pola infancia e resultou gañador da convocatoria celebrada en 2012. A iniciativa, denominada 'É Maxia!' expuxo como obxectivo a elaboración de Sistemas Alternativos e Aumentativos de Comunicación (SAAC) a través do recoñecemento de xestos, da lectura de ondas cerebrais e de dispositivos inerciais, para nenos con necesidades educativas especiais co fin de aumentar a súa autonomía. Particularmente, o traballo centrouse en nenos cunha afectación tan severa que o seu grao de entendemento e por tanto o seu grao de autonomía persoal atópase moi limitado, polo que non acoden a centros de educación convencional. Outra parte do traballo foi financiado pola Obra Social A Caixa e foi testada e validada no Colexio de Educación Infantil e Primaria Francisco Piñeiro de Valladolid.

Próximos pasos

O investigador espera que algúns dos prototipos desenvolvidos no marco da tese doutoral, que actualmente están sometidos a confidencialidade, poidan chegar ao mercado nun medio prazo. Así mesmo, espera seguir avanzando nesta liña de investigación, que nun futuro podería exceder a comunicación con humanos e dirixirse cara á comunicación con todo tipo de máquinas, 'o que abriría un abanico de melloras na autonomía da vida das persoas que vai desde o control da domótica, ao control de cadeiras de rodas, órteses robotizadas ou a realización de terapias de rehabilitación cognitivas ou físicas', apunta.

O tribunal da tese, defendida esta mañá na Escola de Enxeñarías Industriais da Uva, foi presidido por René de Jesús Romero Troncoso, do Departamento de Electrónica da Universidade de Guanajuato (México), mentres que Ángel Luis Zorita Lamadrid, da Escola de Enxeñarías Industriais da Uva actuou como secretario. Os vogais foron José María Pastor Barajas, tamén da Escola de Enxeñarías Industriais; Larisa Dunai Dunai, da Escola Técnica Superior de Enxeñeiros Industriais da Universidade Politécnica de Valencia, e Andrés Bustillo Iglesias, da Escola Politécnica da Universidade de Burgos.

Así mesmo, aproveitando a presenza da profesora Larisa Dunai da Universidade Politécnica de Valencia na Escola de Enxeñarías Industriais da Uva (sede Paseo del Cauce), onte xoves impartiuse a conferencia 'BIP2See - O ollo biónico non invasivo', na que a recoñecida investigadora no campo da aplicación de tecnoloxías con fins sociais presentou os seus traballos neste campo.