Programar a cegas, así é o desenvolvemento e a accesibilidade para e por os invidentes

O evento Zinc Shower é un marco no que as ideas sobre economía creativa e colaborativa compártense e debátense. Entre os relatores está Jonathan Chacón Barbeiro, un experto en accesibilidade e software libre que demostrará como é posible programar a cegas, toda unha aventura tecnolóxica da man dun invidente.

A súa conferencia terá lugar o venres 8 de maio ás 16:00 da tarde como parte das sesións ZincTech, pero antes puidemos conversar con el sobre a importancia da accesibilidade, e non só para o usuario final, senón tamén para os que como el traballan como desenvolvedores de software e teñen algún tipo de discapacidade.

Un experto en accesibilidade

Jonathan contábanos como xa empezaba a facer os seus primeiros pasos en programación aos 4 anos e aos 6 creou a súa primeira aplicación. Programou para o Commodore Amiga e en 1995 quedou cego, algo que non o detivo nesa vocación: a través de ferramentas de accesibilidade como lectores de pantalla puido seguir desenvolvendo o seu traballo, primeiro como desenvolvedor independente para Symbian e Windows e máis tarde como consultor en accesibilidade para finalmente pasar a formar parte do grupo de I+D de Ilunion, da Fundación ONCE.

En todos estes anos Jonathan estivo colaborando en diversos proxectos orientados a proporcionar solucións para persoas con discapacidades en materia de accesibilidade. Un dos últimos foi VirtuAssist, un proxecto orientado a incrementar a autonomía de persoas con discapacidade cognitiva. Para iso faise uso de Google Glass, un dispositivo que permitía achegar información de contexto a persoas que por exemplo teñen autismo e para as cales este desenvolvemento actúa como unha especie de Pepiño Grilo, un asistente que lles guía á hora de situarlos no contexto no que se atopan -espacial e temporal- e que os guía na realización de todo tipo de tarefas cotiás e profesionais.

Jonahtan contábanos tamén como cando coñeceu o iPhone 3GS -que cualifica como "o primeiro smartphone táctil accesible"- comprouno e comezou a desenvolver aplicacións e sobre todo xogos para el, o que fixo crear o seu propio selo de software, Tyflos Accessible Software, baixo o cal distribúe esas creacións na App Store de Apple. O primeiro que lanzou foi o buscaminas, un xogo que adaptou para que puidesen gozalo persoas sen discapacidade como persoas con discapacidades como os cegos ou os xordos.

A ese xogo seguíronlle outros como os comecartos ou a sopa de letras, pero sempre cun principio básico: a de que a accesibilidade afecta a todos os ámbitos, non só pensaba en persoas cegas -pola contra "crearía un gueto dixital"- senón noutros tipos de discapacidade.

Barreiras para desenvolvedores con discapacidade

Máis interesante aínda é a súa reflexión sobre as barreiras que actualmente existen nas plataformas software do mercado. Jonathan confesa traballar en OS X porque é un sistema operativo especialmente accesible, aínda que recoñece que Windows deu pasos importantes e Windows 10 promete neste sentido.

En Linux a situación é distinta porque a implicación dos desenvolvedores con discapacidade é moi limitada e hai unha gran dependencia de recursos hardware aos que os programadores teñen que acceder para poder achegar características de accesibilidade aos seus programas. O que funciona en certo hardware en materia de accesibilidade pode non funcionar noutro, e iso complica toda a situación, explicábanos. A contorna de escritorio GNOME é un dos que máis en conta teñen a estes usuarios, pero aínda así, como confesaba Jonathan, "queda moito traballo por facer".

As cousas son igualmente singulares no terreo dos desenvolvedores con discapacidades. "Os propios fabricantes non pensan en persoas con discapacidade, e se o fan só pensan nos usuarios finais, non nos traballadores [desenvolvedores]". Neste punto falábanos das contornas de desenvolvemento máis estendidos na actualidade e do seu compromiso coa accesibilidade.

XCode, a solución de Apple, era unha das destacables, "aínda que nas ferramentas para o novo Apple Watch xa non é posible desenvolver sen utilizar as ferramentas de deseño de interfaz". Iso é toda unha barreira para quen como Jonathan desenvolve esas interfaces para as súas aplicacións directamente desde o código, e non con ferramentas visuais. Microsoft Visual Studio non estaba tan preparado como XCode pero aínda así proporcionara certas facilidades nas últimas edicións, pero non así na edición Visual Studio Code. Pola súa banda Jonathan criticaba duramente a Android Studio, unha suite que non conta con axudas para a accesibilidade e que non pensa nese tipo de desenvolvedores.

Aquí este desenvolvedor explicábanos que a evolución de todas as contornas foi en certa medida lóxica: as ferramentas son moi visuais, algo que entre outras cousas permite monitorizar toda a información de depuración dunha ollada. Iso complica as cousas para os desenvolvedores con discapacidade, pero facilítaas para os programadores modernos sen discapacidades. Estes, explicaba, "queren facer cousas de agora sen ter como base as de antes. Pero é que todas estas plataformas de desenvolvemento tiñan un común denominador:

    "As ferramentas están moi orientadas ao uso de rato, a usar sintaxes coloreadas, e todo o que fagas visual se non pos alternativas (non só visual, tamén con comandos de voz) apártao das persoas con discapacidade."

Esa ausencia de alternativas mostrábase por exemplo con Macromedia Flash e con Action Script, para as cales o desenvolvemento era totalmente inaccesible, pero algúns aprenderon e tivérono en conta. Un bo exemplo é Eclipse, a contorna de desenvolvemento integrado que se converteu en referente para os desenvolvedores con algunha discapacidade -"iso si, mentres non usen plugins especiais"- e que é para Jonathan un exemplo de como expor esa alternativa da que nos falaba este programador.

A accesibilidade como base de calquera desenvolvemento

Jonathan tamén nos falaba da accesibilidade de novos segmentos de produto como o dos wearables. Mentres que o Apple Watch era para el o único dispositivo con opcións en materia de accesibilidade, comentábanos como as súas probas cun Moto 360 con Android Wear foran moi decepcionantes. Non polo hardware -o dispositivo ten un altofalante- como polo software -o sistema operativo non ofrece síntese de voz, senón só sons-. Non só iso: en Android Wear non hai opcións de accesibilidade como un lector de pantalla ou un magnificador, mentres que WatchOS, o sistema operativo do Apple Watch, xa contempla esa posibilidade aínda que aínda non estea desenvolvido.

Preguntámoslle a Jonathan polas recomendacións que lle faría ás empresas que traballan neste sector, e a primeira foi clara: que pensen en como as solucións de accesibilidade -e de novo falaba de accesibilidade no sentido amplo- afectan a máis de 1.000 millóns de persoas no mundo que teñen "algún tipo de discapacidade recoñecida". Non só iso: os seus familiares e amigos ven afectados en menor ou maior medida, e iso fai que se as empresas se fixasen nese segmento ampliasen de forma clara o seu mercado obxectivo.

Tamén recomendaba non deseñar e desenvolver produtos hardware e software pensando a curto prazo, senón facelo para que eses produtos e servizos sirvan "agora, mañá, e tamén pasadomañá, e que lle sirvan a todo o mundo". Neste sentido facía unha última reflexión:

    "Hoxe corres, saltas, escoitas, ves, pero dentro de 40 anos non vas poder facelo igual porque todas as persoas, con ou sen discapacidade temos unha enfermidade: envellecemos."

Iso fai que sexa importante que teñamos en conta unha accesibilidade da que ao final todos sacaremos moi bo partido. De feito, comentábanos "calquera cousa deseñada coa accesibilidade como base acaba sendo máis fácil", algo que de novo destacaba nos produtos e servizos de Apple, que o tiñan en conta e que desde hai tempo son un referente en usabilidade e deseño. Jonathan concluía a nosa conversación cunha frase que el mesmo acuñara "con licenza Creative Commons, xa sabes, podes usala pero cita a fonte":

    "A accesibilidade debe ser unha base do proxecto e non un parche do produto."