Cando as mulleres dominaban o software

• As programadoras tiveron un papel fundamental no inicio do desenvolvemento da informática, pero desde os anos 80 o seu papel foi caendo

En abril de 1967, a edición estadounidense da revista feminina Cosmopolitan publicou [3] unha reportaxe titulada "As mozas informáticas". As fotos eran dunha moza programadora de IBM rodeada de homes enxeñeiros. "Hai 20 anos [en 1947] unha moza podía ser secretaria, mestra, quizá bibliotecaria, traballadora social ou enfermeira", dicía o texto. "Se era realmente ambiciosa podía competir con homes, a miúdo traballando máis horas por menos diñeiro. Pero agora chegaron os grandes, fascinantes computadores e un novo tipo de traballo para as mulleres: programar", engadía.

O soldo en 1967 nese novo traballo podía alcanzar 20.000 dólares ao ano, preto de 150.000 euros ao cambio actual e tras calcular a inflación.

Antes da chegada do computador persoal, cando as computadoras eran aparellos que ocupaban habitacións enteiras, as mulleres eran case a metade das empregadas en programalos. Foi un momento histórico especial, coas súas características e que durou ata mediados dos 80, segundo lembra o escritor Clive Thompson no seu novo libro Programadores. A creación dunha nova tribo e a recreación do mundo, de momento publicado só en inglés. "É incrible o pouco que se fala das mulleres pioneiras", di Patricia Ordóñez, catedrática asociada de Informática na Universidade de Porto Rico Río Pedras.

Por que as mulleres dominaron [4] o inicio do software– Porque era un sector novo e o prestixio estaba en algo próximo pero distinto: o hardware. "Unha das razóns polas que nos 60 os homes non eran programadores a tempo completo é porque a parte sexy, gratificante era o hardware", construír os computadores, di Thompson. Aí estaba o diñeiro que investía o Goberno e as grandes dificultades intelectuais. A programación era un punto intermedio entre os enxeñeiros e as secretarias: "As programadoras de carreira non eran persoal investigador, senón que servían ao persoal investigador", escribe Thompson.

A pesar do seu peso, os clichés da época eran imbatibles. Grace Hopper, unha das pioneiras que traballou na empresa que creara o primeiro computador programable, o Eniac, dicía no texto de Cosmopolitan,  que programar é "como preparar unha cea". Había que planificar "os detalles con paciencia", dicía Hopper, que engadía: "As mulleres están feitas para programar computadores". Non era un comentario raro para a época: un libro de 1968 sobre como chegar a ser informático suxería que quen gozaba "cociñando a partir dun libro de cociña" podía ter aptitudes naturais para programar.

Tamén saber coser era bo para programar, dicían. As comparacións eran con labores rutineiros e de atención ao detalle. Ninguén sabía exactamente en realidade que era programar. As primeiras linguaxes compiladores –que traducían algo parecido ás nosas linguas a ceros e uns– acababan de crearse. As mulleres tiñan ademais un pedigrí engadido por colaborar desde laboratorios clave como co Eniac ou en Bletchley Park en Reino Unido, que contribuíu á vitoria aliada na Segunda Guerra Mundial.

Esa mestura de valores que facían que as mulleres se consolidasen como programadoras chegou á súa cima, segundo Thompson, en 1984. Ao principio dese ano un 37,1% dos estudantes de informática en Estados Unidos eran mulleres. A partir de aí, a caída. En 2012, a porcentaxe roldaba [5] o 17%. O dato é máis impactante porque noutras carreiras, as mulleres estudantes aumentan desde os anos 60. En medicina ou dereito roldan o 50% desde uns inicios que non chegaban ao 10%.

Os tres motivos da desaparición

Que ocorreu para que as mulleres desaparecesen da informática ou para que os homes chegasen en masa a desprazalas? Tres cousas, segundo Thompson. Un, o software era cada vez máis importante e as empresas empezaban a nomear a directivos con esa formación. Unha cousa era introducir a programadoras para que tecleasen, outra distinta era facelas directivas.

Dous, a chegada dos computadores persoais aos fogares. Os adolescentes podían trastear desde moi novos cos seus Commodore 64 e os pais adoitaban regalar o aparello ao neno ou polo menos poñelo na súa habitación. Segundo un estudo sobre a diferenza entre xéneros de Jane Margolis, da Carnegie Mellon University, nos anos 90, os pais tiñan o dobre de probabilidade de regalar un computador a un fillo que a unha filla. E era máis fácil meterse na carreira con coñecementos previos de computadores, aínda que investigacións posteriores desmontaron a idea de que os hackers adolescentes son mellores licenciados en informática.

Non só iso. "Esa irrupción veu acompañada de videoxogos con narrativas bastante simples pero que enganchaban e que fixo que se empezase a popularizar a imaxe do informático como un friki, un ser asocial que non se relacionaba con nada salvo coa súa máquina, que é un estereotipo que non funciona entre as mulleres", explica Paloma Díaz, catedrática do Departamento de Informática da Universidade Carlos III.

Ese modelo do informático friki callou e tivo consecuencias: "Comezouse a valorar máis á persoa que se moldeaba como geek, que traballaba acotío, sen importarlle a súa aparencia, nin a súa hixiene e estaba obsesionado coa computadora. Víanse como intelixentes, escoitábanse e valoraban, e comezouse a crear un ambiente tóxico que repelía aos que eran diferentes. Ese ambiente segue e crea unha cultura de exclusión", cre Ordóñez.

E tres, a chegada do diñeiro. "Como os sociólogos demostraron hai tempo", escribe Thompson, "cando un sector está cada vez mellor pago e é prominente, os homes que o desprezaban apresúranse a entrar".

Así lembraba Diane Greene, ex presidenta executiva de Google Cloud, nunha conversación recente con EL PAÍS, os anos do cambio, en 1985: "A miña clase na Universidade de Berkeley estaba chea de mulleres. Eramos un 30%. Todo o mundo inventaba e ninguén se daba conta de se eras unha muller ou un home. Simplemente faciamos esa cousa nova xuntos. Despois, un día que me atopei nun avión, preguntei a [a activista] Gloria Steinem que pasaba, por que era tan difícil agora para as mulleres, por que había tanta discriminación de xénero. Contestoume: 'É moi obvio. Cando unha profesión nova convértese en estable, o seu status sobe, hai máis diñeiro e os homes empuxan ás mulleres cara a fóra'".

A pesar das diferenzas entre o desenvolvemento informático inicial con Estados Unidos, en España as porcentaxes entre estudantes de informática son parecidos. En 1985, un 30% dos alumnos de informática en España eran mulleres. En 2016 caeron ata o 12%, segundo datos dunha investigación [6] de Juan Julián Merelo e Cecilia Merelo.

Noutro traballo destes dous autores, detectaron que "existe un punto de inflexión [7] ao redor dos 10 anos nos que as nenas deixan de ter interese pola Informática como unha carreira profesional". Este problema de percepción, que non existía ao principio da programación porque era un oficio sen pasado, é clave agora: "Cando unha parte importante do mercado de traballo máis cualificado require habilidades de programación e computación, que unha parte da poboación se autoexclúa por motivos subxectivos, é un problema. Que perdamos parte do talento por unha percepción equivocada desta profesión, é un problema", explica Díaz. "Hai que mostrar ás mozas que é unha carreira profesional máis, con grandes, medianas e pequenas figuras, e sobre todo cun gran mercado laboral."

Fonte orixinal da nova [8]